มหาปรินิพพานสูตร กัณฑ์ที่ ๙

                  พรรษาที่   ๔๕   พรรษาสุดท้าย  ทรงจำพรรษา  ณ   บ้านเวฬุวคาม  เขตเมืองไพศาลี    ทรงพระประชวรขราพาธแล้ว  เกิดทุกขเวทนาใกล้ปรินิพพาน  ภายในพรรษานั้น

                  ได้ตรัสสอนพระอานนทเถระที่มีความวิตกกังวลกับการประชวรของพระองค์ว่า  ดูก่อนอานนท์  สมัยใด  พระตถาคตเจ้าเข้าอนิมิตตเจโตสมาธิ  คือ  ไม่ใส่ใจถึงนิมิตทั้งปวง  เพราะดับเวทนาบางเหล่า  สมัยนั้น  กายของพระตถาคตเจ้า  ย่อมมีความผาสุก  เพราะฉะนั้น เธอทั้งหลายจงมีตนเป็นที่พึ่ง  มิใช่มีบุคคลหรือสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง  ทรงอธิบายว่ามีตนเป็นที่พึ่ง  คือ  มีธรรมเป็นที่พึ่ง  ธรรมนั้นได้แก่  เอกายนมรรค  คือ  สติปัฏฐานทั้ง   ๔

                  ครั้นออกพรรษา  ประทับอยู่ที่ปาวาลเจดีย์  ทรงรับอาราธนาพระยามารว่าอีก  ๓  เดือน  ตถาคตจะปรินิพพาน   เรียกว่า   ทรงปลงอายุสังขาร   พระอรรถถกาจารย์  ถือตามพระบาลีนี้จึงกล่าวว่า  พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปลงอายุสังขารวันมาฆปุรณมี

                  ทรงแสดงบริษัท  ๘  คือ  กษัตริย์  ๑  พราหมณ์  ๑  คฤหบดี  ๑  สมณะ  ๑  หมู่เทพชั้นจาตุมหาราชิกา  ๑  ชั้นดาวดึงส์  ๑  หมู่มาร  ๑  หมู่พรหม ๑  ซึ่งพระองค์ทรงเคยเข้าไปสนทนาและแสดงธรรมีกถาสั่งสอน

                  ทรงแสดงสถานที่  ๑๖  ตำบล  ที่ทรงทำนิมิตโอภาสอันหยาบเพื่อให้พระอานนท์ทูลขอให้ทรงอยู่แสดงธรรม  เพื่อประโยชน์  เพื่อความสุขแก่มหาชน  คือ  ที่เมืองราชคฤห์  ๑๐  แห่ง   เมืองเวสาลี  ๖  แห่ง

                  เมืองราชคฤห์  ๑๐  แห่ง  คือ  ภูเขาคิชฌกูฏ  ๑  โคตมนิโครธ  ๑  โจรัปปปาตะ  ๑   สัตตบัณณคูหา  ๑  กาฬสิลา  ๑  สัปปิโสณฑิกา  ๑  ตโปทาราม  ๑  เวฬุวัน  ๑  ชีวกัมพวัน  ๑   มัททกุจฉิมิคทายวัน  ๑

                  เมืองเวสาลี  ๖  แห่ง  คือ  อุเทนเจดีย์  ๑  โคตมกเจดีย์  ๑  สัตตัมพเจดีย์  ๑  พหุปุตตเจดีย์  ๑  สารันทเจดีย์  ๑  ปาวาลเจดีย์  ๑

ทรงสั่งสอนพุทธบริษัทด้วยสังเวคกถาและอัปปมาทธรรม
เวสาลีนาคาวโลก ทรงเหลียวกลับมาทอดพระเนตรเมืองไพศาลี
ทรงแสดงอริยธรรม ๔ ประการ
ทรงแสดงไตรสิกขาว่าเป็นปฏิปทาแห่งวิมุตติ
วันที่นายจุนทะถวายปัจฉิมบิณฑบาต
เสด็จสู่กุสินารานคร
ประทมอุฏฐานไสยา
ทรงดับความเดือดร้อนใจของนายจุนทะ
ทรงเปล่งอุทาน