๓. วิมุตติ ความหลุดพ้น

อุทเทส

                  ๑.   วิราคา  วิมุจฺจติ

                        เพราะสิ้นกำหนัด    ย่อมหลุดพ้น

อนัตตลักขณสูตร

                  ๒.  กามาสวาปิ  จิตฺตํ  วิมุจฺจิตฺถ  ภวาสวาปิ  จิตฺตํ  วิมุจฺจิตฺถ  อวิชชาสวาปิ  จิตฺตํ    วิมุจฺจิตฺถ

                  จิตพ้นแล้ว  จากอาสวะเนื่องด้วยกาม  จากอาสวะเนื่องด้วยภพ  และจากอาสวะเนื่องด้วยอวิชชา

มหาวิภังค์   วินัย

                  ๓.  วิมุตฺตสฺมึ  วิมุตฺตมิติ  ญาณํ  โหติ

                        เมื่อหลุดพ้นแล้ว  ญาณว่าหลุดพ้นแล้ว  ย่อมมี

อนัตตลักขณสูตร

                  วิมุตติ  แปลว่า  ความหลุดพ้นจากกิเลส  เป็นได้ทั้งโลกิยะ  และโลกุตตระ    ที่เป็นโลกุตตระ  ก็เป็นได้ทั้งอริยมรรค  และอริยผล

                  วิมุตติ  มาในลำดับแห่งวิราคะ  ดั่งในบาลีกระทู้ที่  ๑  ได้แก่  อริยผล  (เพราะวิราคะเป็นอริยมรรค)  เป็นโลกุตตระ

             วิมุตติในบาลีกระทู้ที่  ๒  ท่านแสดงในลำดับการรู้แจ้งอริยสัจ  ๔  เป็นอริยมรรค  (เพราะเพิ่งหลุดพ้นจากกิเลส)  เป็นโลกุตตระ

                  วิมุตติในบาลีกระทู้ที่  ๓  เป็นปัจจเวกขณญาณ  เรียกว่า  วิมุตติญาณทัสสนะ  เป็นโลกิยะ  เพราะไม่ได้ทำหน้าที่ละกิเลส  เพียงแต่ตรวจดูกิเลสที่ละได้  และยังละไม่ได้

อาสวะเป็นไวพจน์แห่งกิเลส
วิมุตติ ๕