วิปัสสนาญาณ ๙

ความบริสุทธิ์ภายในย่อมดีด้วยปัญญา  อันเกิดจากวิปัสสนาญาณ

            ผู้พิจารณามาเห็นด้วยปัญญาว่า  สังขารไม่เที่ยง  เพราะเพ่งความเกิดและความดับ      นี้เป็นอุทยัพพยญาณ  คือ  เห็นเกิดดับ

                  เพราะเพ่งความแปรในชั่วขณะ  จัดเป็นภังคญาณ  คือ  เห็นย่อยยับ

                  เพราะเห็นสังขารย่อยยับ  จึงเห็นสังขารเป็นของน่ากลัว  จัดเป็นภยตูปัฏฐานญาณ

                  เล็งเห็นสังขารว่าเป็นทุกข์  นี้จัดเป็นอาทีนวญาณ  คือ  เห็นโทษ

                  ความหน่ายในลำดับ  (การเห็นโทษ)  เป็นนิพพิทาญาณ

                  นิพพิทานั้นย่อมเป็นปฏิปทาเครื่องสาวไปถึงความเป็นผู้ใคร่จะปลดอุปาทานเสีย  อันจัดเป็นมุญจิตุกัมยตาญาณ

                  ความพิจารณาหาอุบาย  จัดเป็นปฏิสังขาญาณ

                  ความวางเฉยในสังขาร  จัดเป็นสังขารุเปกขาญาณ  โดยลำดับกัน

                  แต่นั้น จัดเป็นสัจจานุโลมิกญาณ  คือ  เห็นอนุโลมอริยสัจ (เลื่อนไหลไปฝั่งโลกุตตระ)  เป็นวิปัสสนาญาณคำรบ  ๙  อยู่ในหัวต่อแห่งภาวะเป็นปุถุชน  และภาวะเป็นอริยะ  โคตรภูญาณก็เรียก  หมายความว่า  ญาณครอบโคตร  คือ  ล่วงภาวะเดิม  (แต่ก็ยังไม่ได้บรรลุมรรค)            ต่อแต่นี้เป็นวาระแห่งอริยมรรค  และอริยผล  โดยลำดับกัน 

             นิพพิทา      ชื่อว่าเป็นทางแห่งวิสุทธิด้วยประการฉะนี้