อัปปมัญญา ๔

                  เมตตา  กรุณา  มุทิตา  อุเบกขา

                                                ที.  สี.  ๙/๓๑๐

              อัปปมัญญา  แปลว่า  ภาวนามีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์  เพราะแผ่ไปโดยไม่เจาะจง  ไม่จำกัด  ว่าเป็นมิตรหรือศัตรูเป็นต้น

              เมตตา  โดยพยัญชนะ  ได้แก่ความสนิทสนม  คือ  รักใคร่  เว้นจากราคะ  โดยอรรถ  ได้แก่ปรารถนาความสุขความเจริญเพื่อผู้อื่น.  กรุณา  โดยพยัญชนะ  ได้แก่ความหวั่นใจ  เมื่อเห็นผู้อื่นได้ทุกข์ร้อน  โดยอรรถ ได้แก่ความปรารถนาเพื่อจะปลดเปลื้องทุกข์ของเขา.  มุทิตา  โดยพยัญชนะ  ได้แก่ความชื่นบาน  โดยอรรถ  ได้แก่ความพลอยยินดีด้วย  ในเมื่อเห็นผู้อื่นได้ดี.  อุเบกขาโดยพยัญชนะ  ได้แก่ความวางเฉย  โดยอรรถ  ได้แก่ความวางตนเป็นกลาง  ในเมื่อจะแผ่เมตตากรุณาไปไม่บังควร  เช่นเอาใจช่วยโจรเป็นตัวอย่าง  หรือในเมื่อจะพลอยยินดีด้วยสมบัติของอีกฝ่ายหนึ่ง  จำจะยินดีด้วยวิบัติของอีกฝ่ายหนึ่ง  เช่น  ๒  ฝ่ายเป็นความกัน  จะพลอยยินดีด้วยฝ่ายชำนะก็จำจะยินดีด้วยความแพ้ของอีกฝ่ายหนึ่ง.  ธรรม  ๔  อย่างนี้  ที่แผ่โดยเจาะตัวก็ดี  โดยไม่เจาะตัวแต่ยังไม่จำกัดมุ่งเอาหมู่นี้หมู่นั้นก็ดี  จัดเป็น  พรหมวิหาร  แปลว่า  ธรรมเป็นเครื่องอยู่ของพรหม  โดยอธิบายว่าพรหมโดยอุบัติก็ดี  พรหมโดยสมมติ  คือ  ผู้ใหญ่ก็ดี  ย่อมอยู่ด้วยธรรมเหล่านี้.  ที่แผ่โดยไม่เจาะตัวไม่มีจำกัด  จัดเป็นอัปปมัญญา  แปลว่า  ภาวนามีสัตว์หาประมาณมิได้เป็นอารมณ์  เป็นปฏิปทาของภิกษุในพระธรรมวินัยนี้