พุทธจริยา ๓

                  โลกัตถจริยา                        ทรงประพฤติเป็นประโยชน์แก่โลก

                  ญาตัตถจริยา                       ทรงประพฤติเป็นประโยชน์แก่พระญาติ

                                                            หรือโดยฐานเป็นพระญาติ

                  พุทธัตถจริยา                       ทรงประพฤติประโยชน์ โดยฐานเป็นพระพุทธเจ้า.

                                                มโน.  ปุ.  ปฐม.  ๑๐๔.

              อธิบาย  :  โลกัตถจริยานั้น  ได้แก่ทรงประพฤติเป็นประโยชน์แก่มหาชนที่นับว่าสัตว์โลกทั่วไป  เช่นทรงแผ่พระญาณเล็งดูสัตว์โลกทุกเช้าค่ำ  ผู้ใดปรากฏในข่ายพระญาณ  เสด็จไปโปรดผู้นั้น  กล่าวสั้นทรงสงเคราะห์คนทั้งหลายโดยฐานเป็นเพื่อนมนุษย์ด้วยกัน  นับเข้าในข้อนี้

              ญาตัตถจริยา  ได้แก่ทรงสงเคราะห์พระญาติโดยฐานเป็นพระญาติ  เช่นทรงพระอนุญาตให้พวกศากยะผู้เป็นพระญาติและเป็นเดียรถีย์  จะเข้ามาอุปสมบทในพระพุทธศาสนา  ไม่ต้องอยู่ติตถิยปริวาส  ๔  เดือนก่อน  เหมือนพวกเดียรถีย์อื่น  นี้เป็นญาตัตถจริยาโดยเฉพาะ  เมื่อเพ่งถึงพระพุทธจริยาอันเป็นไปเพื่อสงเคราะห์พระญาติ  การเสด็จไปเทศนาโปรดพระญาติ  ณ  นครกบิลพัสดุ์ก็ดี  การเสด็จไปห้ามพระญาติฝ่ายศากยะและโกลิยะผู้วิวาทกันด้วยแย่งน้ำเข้านาก็ดี  จัดเข้าในข้อนี้ก็ได้

              พุทธัตถจริยานั้น  ได้แก่พระพุทธกิจที่ทรงบำเพ็ญให้เป็นประโยชน์แก้มหาชนโดยฐานเป็นพระพุทธเจ้า  เช่นทรงบัญญัติสิกขาบท  อันเป็นอาทิพรหมจรรย์บ้าง  อันเป็นอภิสมาจารบ้าง  เพื่อนิคคหะ  พวกภิกษุหน้าด้านไม่ละอาย  ซึ่งเรียกว่าทุมมังกุผู้เก้อยาก  คือผู้ไม่ค่อยรู้จักอายบ้าง  เรียกว่าอลัชชี  ผู้ไม่มียางอายบ้าง  และเพื่อวางระเบียบนำความประพฤติแห่งพวกภิกษุผู้รักดีรักงาม  ซึ่งเรียกว่าเปสละบ้าง  ผู้มีอายเรียกว่าลัชชีบ้าง  และทรงแสดงธรรมประกาศพระศาสนา  ให้บริษัททั้งคฤหัสถ์บรรพชิตรู้ทั่วถึงธรรม  ประดิษฐานพระพุทธศาสนาให้ยั่งยืนสืบมา  กล่าวสั้น  ทรงทำหน้าที่ของพระพุทธเจ้า  นับเข้าในข้อนี้