วิปัสสนากัมมัฏฐาน

            ปัญญาที่เห็นแจ้งชัดในอารมณ์  ชื่อว่า  วิปัสสนา

            เจตนาที่ทำให้ปัญญานั้นเกิดมีขึ้นในจิต  ชื่อว่า  วิปัสสนาภาวนา

                 สาธุชนผู้จะเจริญวิปัสสนาภาวนา  พึงรู้จักธรรม  ๓  อย่าง  คือ

                  ๑.   ธรรมที่เป็นภูมิเป็นอารมณ์ของวิปัสสนา

                  ๒.   ธรรมที่เป็นรากเหง้าเป็นเหตุเกิดขึ้นตั้งอยู่ของวิปัสนา

                  ๓    ตัววิปัสสนา

            สังขารทั้งที่เป็นอุปาทินนกะและอนุปาทินนกะ  จำแนกออกโดยประการต่าง ๆ  มีขันธ์    ๕  อายตนะ  ๑๒  ธาตุ  ๑๘  เป็นต้น  เป็นภูมิ  เป็นอารมณ์ของวิปัสสนานั้น

                  สีลวิสุทธิ  ความบริสุทธิ์ของศีล  จิตตวิสุทธิ  ความบริสุทธิ์ของจิตคืออุปจารสมาธิ     และอัปปนาสมาธิ  เป็นรากเหง้า  เป็นเหตุเกิดขึ้นตั้งอยู่ของวิปัสสนานั้น

                  วิสุทธิ  ๕  คือ  ทิฏฐิวิสุทธิ  ความบริสุทธิ์ของความเห็น  กังขาวิตรณวิสุทธิ  ความบริสุทธิ์ของปัญญาที่เห็นชัดข้ามล่วงกังขาเสียได้  มัคคามัคคญาณทัสสนวิสุทธิ  ความบริสุทธิ์ของความรู้จริงเห็นจริงว่า  นี้เป็นทางและมิใช่ทางปฏิปทาญาณทัสสนวิสุทธิ  ความบริสุทธิ์ของความรู้        ความเห็นเป็นข้อปฏิบัติจะให้อริยมรรคเกิดขึ้น  ญาณทัสสนวิสุทธิ  ความบริสุทธิ์แห่งความรู้ความเห็นซึ่งเป็นโลกุตตระ  คือรู้เห็นในมรรคทั้ง  ๔  รวมวิสุทธิมรรคทั้ง  ๕  นี้เป็นตัววิปัสสนา

                  อนึ่ง  ปัญญาที่รู้จริง  เห็นจริงในสภาวะอันเป็นเองของสังขาร  คือไม่เที่ยง  เป็นทุกข์     เป็นอนัตตา  จนถึงนิพพิทา  เบื่อหน่าย  วิราคะไม่กำหนัดยินดี  วิมุตติ  หลุดพ้นจากอาสวกิเลส  หลุดพ้นจากอาสวกิเลส  นี่เป็นตัววิปัสสนาเหมือนกัน