ปัญหาและเฉลยวิชาธรรม นักธรรมชั้นเอก สอบในสนามหลวง วันเสาร์ ที่ ๒๒ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๕๑

๑.       ความเป็นอนัตตาแห่งสังขาร พึงกำหนดรู้ด้วยอาการอย่างไรบ้าง ?

๑.      ด้วยอาการดังนี้ คือ

        ๑. ไม่อยู่ในอำนาจ หรือฝืนความปรารถนา

        ๒. แย้งต่ออัตตา

        ๓. ความเป็นสภาพหาเจ้าของมิได้

        ๔. ความเป็นสภาพสูญ ฯ

๒.     พระบาลีว่า  สิญฺจ ภิกฺขุ อิมํ นาวํ  แปลว่า ภิกษุ  เธอจงวิดเรือนี้  
คำว่า เรือ และคำว่า วิด ในที่นี้ หมายถึงอะไร ?

๒.     เรือ หมายถึง อัตภาพร่างกาย

        วิด หมายถึง บรรเทากิเลสและบาปธรรมเสียให้บางเบา จนขจัดได้ขาด ฯ

๓.     บาลีอุทเทสว่า วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ  แปลว่า เมื่อหลุดพ้นแล้ว ญาณว่าหลุดพ้นแล้ว ย่อมมี  ใครเป็นผู้หลุดพ้น ?   และหลุดพ้นจากอะไร ?

๓.      จิตเป็นผู้หลุดพ้น ฯ   พ้นจากอาสวะ ๓ ฯ

๔.     สอุปาทิเสสนิพพาน กับ อนุปาทิเสสนิพพาน ต่างกันอย่างไร ? 
พระบาลีว่า เตสํ วูปสโม สุโข ความเข้าไปสงบแห่งสังขารเหล่านั้น   เป็นสุข จัดเป็นนิพพานชนิดใด ?

๔.      ต่างกัน  คือ สอุปาทิเสสนิพพาน เป็นความดับกิเลสที่ยังมีเบญจขันธ์เหลือ ส่วนอนุปาทิเสสนิพพาน เป็นความดับกิเลสที่ไม่มีเบญจขันธ์เหลือ ฯ   เป็นอนุปาทิเสสนิพพาน ฯ

๕.     นิพพิทา คืออะไร ?  บุคคลผู้ไม่ประสบลาภยศสรรเสริญสุข
จึงเบื่อหน่ายระอาอย่างนี้  จัดเป็นนิพพิทาได้หรือไม่ ? เพราะเหตุใด ?

๕.      คือ ความหน่ายในเบญจขันธ์หรือในทุกขขันธ์ด้วยปัญญา ฯ  จัดเป็นนิพพิทาไม่ได้ ฯ เพราะความเบื่อหน่ายดังที่กล่าวนั้น เป็นความท้อแท้ มิใช่เป็นความหน่ายด้วยปัญญา ฯ

๖.       ในส่วนสังสารวัฏ  สัตวโลกตายแล้วมีคติเป็นอย่างไร ?   จงอ้างบาลีประกอบ

๖.      มีคติเป็น ๒  คือ

สุคติ   มีบาลีว่า  จิตฺเต อสงฺกิลิฏฺเฐ  สุคติ  ปาฏิกงฺขา

และ ทุคติ   มีบาลีว่า   จิตฺเต สงฺกิลิฏฺเฐ  ทุคฺคติ  ปาฏิกงฺขา ฯ

๗.      ผู้จะเจริญวิปัสสนาภาวนา พึงศึกษาให้รู้จักธรรม ๓ ประการ      อะไรบ้าง ?

๗.     ธรรม ๓ ประการ  คือ

        ๑. ธรรมเป็นภูมิเป็นอารมณ์ของวิปัสสนานั้น  (มีขันธ์ ๕ เป็นต้น)

        ๒. ธรรมเป็นรากเหง้า เป็นเหตุเกิดขึ้นตั้งอยู่ของวิปัสสนานั้น 
             (คือสีลวิสุทธิและจิตตวิสุทธิ)

        ๓. ตัว คือ วิปัสสนานั้น  (คือ วิสุทธิ ๕ ที่เหลือ) ฯ

๘.     วิปัลลาส คืออะไร ?   แบ่งตามจิตและเจตสิกได้กี่ประเภท ?      อะไรบ้าง ?

๘.      คือ  กิริยาที่ถือโดยอาการวิปริตผิดจากความเป็นจริง ฯ

        แบ่งได้ ๓ ประเภท ฯ

คือ  ๑. สัญญาวิปัลลาส  ๒. จิตตวิปัลลาส  ๓. ทิฏฐิวิปัลลาส ฯ

๙.     จริต คืออะไร ? เพราะเหตุใดจึงต้องเจริญกัมมัฏฐานให้เหมาะกับจริต

­­­        ของตน ?

๙.      คือ ความประพฤติเป็นปกติของบุคคล ฯ

เพราะ กัมมัฏฐานแต่ละอย่างก็เป็นที่สบายของคนแต่ละจริต  ถ้าเจริญไม่เหมาะกับจริต  กรรมฐานก็จะสำเร็จได้โดยยาก ฯ

๑๐.    อารมณ์ของสติปัฏฐาน มีอะไรบ้าง ?  
          ภิกษุผู้เจริญสติปัฏฐานพึงมีคุณสมบัติอะไรบ้าง ?

๑๐.    มี  กาย  เวทนา  จิต  ธรรม ฯ

พึงมี   ๑. อาตาปี  มีความเพียรเผากิเลส

๒. สัมปชาโน  มีสัมปชัญญะ

๓. สติมา  มีสติ ฯ