ทรงแสดงปฐมเทศนา

              เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงป่าอิสิปตนมฤคทายวัน  แขวงเมืองพาราณสี  ได้เสด็จเข้าไปหาปัญจวัคคีย์ทั้ง   ๕   แต่พวกเขาแสดงความไม่เคารพ  พูดออกพระนามและใช้คำว่า  อาวุโส  พระองค์ทรงห้ามแล้วตรัสบอกว่า  เราได้ตรัสรู้อมฤตธรรมโดยชอบเองแล้ว

              ปัญจวัคคีย์ไม่เชื่อ  กล่าวคัดค้านว่า  อาวุโสโคดม  แม้ท่านทำทุกกรกิริยาอย่างหนัก  ท่านยังไม่บรรลุธรรมพิเศษอะไร  บัดนี้  ท่านมาปฏิบัติเพื่อความเป็นคนมักมากเสียแล้ว  เหตุไฉนจะบรรลุธรรมพิเศษได้เล่า   พวกเธอคัดค้านอย่างนั้นถึง  ๒ –  ๓  ครั้ง

              พระองค์จึงทรงตรัสเตือนพวกเธอให้ระลึกถึงความหลังว่า  ท่านทั้งหลายจำได้อยู่หรือว่า  วาจาเช่นนี้เราได้เคยพูดแล้วในปางก่อนแต่กาลนี้

              ปัญจวัคคีย์นึกได้ว่า  วาจาเช่นนี้ไม่เคยมีเลย  จึงมีความสำคัญในอันที่จะฟังพระองค์ทรงแสดงธรรม

              ครั้นเมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า      ตรัสเตือนปัญจวัคคีย์ให้ตั้งใจฟังธรรมได้แล้ว  รุ่งขึ้นวันอาสาฬหบุรณมี  ได้ตรัสปฐมเทศนามีใจความโดยย่อว่า  ที่สุด  ๒  อย่าง  ได้แก่ กามสุขัลลิกานุโยค  คือ  การประกอบตนให้พัวพันด้วยสุขในกาม   ๑   อัตตกิลมถานุโยค คือ  การประกอบความเหน็ดเหนื่อยแก่ตนเปล่า   ๑   อันบรรพชิตไม่ควรเสพ   (ประพฤติ)  บรรพชิตควรเสพมัชฌิมาปฏิปทา  คือ  ข้อปฏิบัติเป็นทางกลาง  ได้แก่  ทางมีองค์  ๘  อันนำผู้ปฏิบัติให้เป็นอริยะ  คือ  ปัญญาอันเห็นชอบ  ๑  ความดำริชอบ  ๑  วาจาชอบ  ๑  การงานชอบ  ๑  เลี้ยงชีพชอบ  ๑  ความเพียรชอบ  ๑ ระลึกชอบ ๑  ตั้งใจชอบ  ๑

                  ทรงแสดงอริยสัจ  ๔  คือ  ๑. ทุกข์   ได้แก่   ความเกิด   ความแก่   ความเจ็บ  ความตาย  เป็นต้น  ๒. สมุทัย    เหตุให้ทุกข์เกิด  ได้แก่   ตัณหา   ๓  คือ  กามตัณหา  ภวตัณหา  วิภวตัณหา  ๓. นิโรธ   ได้แก่  ความดับทุกข์  คือ  ความสละ  ละ  วาง  ไม่พัวพันติดอยู่กับตัณหาทั้ง  ๓  นั้น  ๔. มรรค   ได้แก่  ทางที่ทำให้ถึงความดับทุกข์  คือ  ทางมีองค์ ๘  อันนำผู้ปฏิบัติให้เป็นอริยะ  ดังกล่าวแล้ว

              เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสพระธรรมเทศนาอยู่  ธรรมจักษุ  คือ  ดวงตาอันเห็นธรรม  ปราศจากธุลีมลทิน  ได้เกิดขึ้นแก่ท่านโกณฑัญญะว่า  สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา  สิ่งนั้นทั้งหมดมีความดับเป็นธรรมดา

              พระองค์ทรงทราบว่า  ท่านโกณฑัญญะได้เห็นธรรมแล้ว  จึงทรงเปล่งอุทานว่า  โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ  โกณฑัญญะได้รู้แล้วหนอ  เพราะอุทานว่า  อญญาสิ  อญญาสิ  ที่เป็นภาษามคธ  แปลว่า  ได้รู้แล้ว ๆ  คำว่า   อัญญาโกณฑัญญะ  จึงได้เป็นชื่อของท่านตั้งแต่กาลนั้นมา

                  ฝ่ายท่านโกณฑัญญะได้เห็นธรรมแล้ว      จึงทูลขออุปสมบทในพระธรรมวินัย  พระองค์ทรงอนุญาตให้ท่านเป็นภิกษุด้วยพระวาจาว่า  ท่านจงเป็นภิกษุมาเถิด  ธรรมอันเรากล่าวดีแล้ว  ท่านจงประพฤติพรหมจรรย์  เพื่อทำที่สุดทุกข์โดยชอบเถิด   พระวาจานั้นให้สำเร็จการอุปสมบทแก่ท่าน

                  ต่อจากนั้น  ทรงจำพรรษาอยู่ที่ป่าอิสิปตนมฤคทายวัน  ทรงสั่งสอนบรรพชิตทั้ง  ๔  รูปด้วยพระธรรมเทศนาเบ็ดเตล็ดตามสมควรแก่อัธยาศัย  ท่านวัปปะและภัททิยะ  ได้ดวงตาเห็นธรรม  จึงบวชให้พร้อมกัน  ต่อมา ท่านมหานามะและอัสสชิ ได้ดวงตาเห็นธรรม  จึงบวชให้พร้อมกัน  ทั้ง  ๔  ท่านบวชวิธีเดียวกับท่านโกณฑัญญะ