จตุตถฌาน (อภิญญา) เป็นบาทแห่งวิปัสสนา

                  เมื่อพระมหาสัตว์มีจิตตั้งมั่นด้วยจตุตถฌาน  เป็นเหตุให้เกิดอภิญญาญาณทั้ง    ๒  ประการดังกล่าวแล้ว  จึงน้อมจิตไปสู่วิปัสสนา  โดยพิจารณาปฏิจจสมุปบาทว่า

                  ชรา  ความแก่  พยาธิ  ความเจ็บ  มรณะ  ความตาย  โสกะ  เศร้าใจ  ปริเทวะ ความคร่ำครวญ  ทุกข์  ไม่สบายกายไม่สบายใจ  โทมนัส  เสียใจอกเสียใจ  อุปายาส  ตรอมใจ  มาจากไหน

                  ทรงพิจารณาด้วยวิปัสสนาปัญญาว่า  มาจากชาติ

                  ชาติมาจากไหน 

              มาจากภพ  คือ  กัมมภพ  ได้แก่  การสร้างกรรม

                  ภพมาจากไหน

                  มาจากอุปาทาน  (ความยึดถือด้วยอำนาจ  ตัณหา  และมิจฉาทิฏฐิ)

              อุปาทานมาจากไหน

                  มาจากตัณหา  (กามตัณหา  ภวตัณหา  วิภวตัณหา)

                  ตัณหามาจากไหน

                  มาจากเวทนา  (สุข  ทุกข์  อุเบกขา)

                  เวทนามาจากไหน

                  มาจากผัสสะ  (จักขุสัมผัส  ฯลฯ  มโนสัมผัส)

                  ผัสสะมาจากไหน

              มาจากอายตนะ  (บ่อเกิดอารมณ์  ตา  หู  จมูก  ลิ้น  กาย  ใจ)

                  อายตนะ มาจากไหน

                  มาจากนามรูป  (เวทนา  สัญญา  สังขาร  ภูตรูป  ๔  วัตถุรูป  ๖  ชีวิตรูป  ๑)

                  นามรูปมาจากไหน

                  มาจากวิญญาณ  (วิปากวิญญาณ  และอวิปากวิญญาณ)

                  วิญญาณมาจากไหน

                  มาจากสังขาร  (กุศลกรรม  อกุศลกรรม)

                  สังขารมาจากไหน

                  มาจากอวิชชา  (ความไม่รู้อริยสัจ  ๔)

                  เพราะฉะนั้น  เมื่อจะดับกองทุกข์ทั้งปวงให้หมดสิ้น  ก็ต้องสร้างวิชชา  คือ  ความรู้อริยสัจ  ๔  ให้เกิดขึ้น  เพราะเมื่อวิชชาเกิดขึ้นแล้ว  กองทุกข์ทั้งปวงย่อมดับไปโดยสิ้นเชิง

              เมื่อวิชชาเกิดขึ้นแก่พระมหาสัตว์อย่างนี้  อวิชชาก็ถูกทำลาย  จิตของพระองค์ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งปวง  พระองค์จึงได้บรรลุญาณที่  ๓  ชื่ออาสวักขยญาณ  ญาณที่ทำความสิ้นอาสวะ  ในปัจฉิมยามแห่งราตรีนั้น