มุสา

              ข้อนี้พึงกำหนดรู้ด้วยลักษณะอย่างนี้  วัตถุ  (เรื่อง)  ที่จะกล่าวนั้นไม่เป็นจริง  ผู้กล่าวจงใจกล่าว  และกล่าวให้คลาดเคลื่อนจากความเป็นจริง  เพื่อผู้ฟังเข้าใจผิด

              การแสดงความเท็จ เพื่อผู้อื่นเข้าใจผิดนั้น ไม่เฉพาะด้วยวาจาอย่างเดียว แม้การเขียนหนังสือ   การใช้มือให้สัญญาณ   การสั่นศีรษะ  เป็นต้น  ก็จัดเป็นมุสาวาทได้

                  มุสานั้น  มีประเภทที่จะพึงพรรณนาให้เห็นเป็นตัวอย่าง  ดังนี้

                  ปด  ได้แก่มุสาจัง  ๆ  ไม่อาศัยมูลเลย   เช่นเห็นแล้วบอกว่าไม่เห็นเป็นต้น เรียกชื่อต่างกันตามความมุ่งหมายของผู้พูด  เช่นเพื่อยุให้เขาแตกกัน   เรียกว่าส่อเสียด  เพื่อจะโกงท่านเรียกว่าหลอก  เพื่อจะยกย่อง   เรียกว่ายอ   พูดไว้แล้วไม่รับคำ เรียกว่า   กลับคำ  เป็นตัวอย่าง

              ทนสาบาน  ได้แก่ กิริยาที่เสี่ยงสัตย์ว่า  จะพูด  หรือจะทำตามคำสาบานแต่ไม่ได้ตั้งใจจริงดังนั้น  เช่นพยานทนสาบานแล้วเบิกคำเท็จ  เป็นตัวอย่าง

              ทำเล่ห์กระเท่ห์   ได้แก่ กิริยาที่อวดอ้างความศักดิ์สิทธิ์   อันไม่เป็นจริง  เช่น  อวดรู้วิชาคงกระพันว่าฟันไม่เข้า   ยิงไม่ออก  เป็นต้น  เพื่อให้คนหลงเชื่อถือ  และพากันนิยมในตัว  เป็นอุบายหาลาภ

              มารยา  ได้แก่กิริยาที่แสดงอาการให้เขาเห็นผิดจากที่เป็นจริง   เช่นเป็นคนทุศีล  ทำท่าทางให้เขาเห็นว่า เป็นคนมีศีล

              ทำเลศ  ได้แก่พูดเล่นสำนวน  เช่นเดินไปพบคนหนึ่งสวนทางมา  แล้วเดินเลยไปจากที่พบนั้น   สมมติว่า  ๒๐  วา  มีคนมาถามว่า  เห็นคนหนึ่งสวนทางไปไหม   ตอบว่า  ข้าพเจ้าเดินมาตรงนี้ไม่เห็นใครเลยนอกจากผู้ถาม

              เสริมความ   ได้แก่พูดมุสาอาศัยมูลเดิม   แต่เสริมให้มากกว่าที่เป็นจริง   เช่น  โฆษณาเครื่องดื่มหรืออาหารเสริมบางอย่างว่า  เป็นยาชูกำลัง  หรือรักษาโรคมะเร็งได้ เป็นตัวอย่าง

              อำความ  ได้แก่พูดมุสาอาศัยมูลเดิม  แต่ตัดข้อความที่ไม่ประสงค์จะให้รู้ออกเสีย      เพื่อทำความเข้าใจให้เป็นอย่างอื่น   เช่น  นักเรียนกลับจากโรงเรียนแล้วไปบ้านเพื่อน ผู้นิสัยเหมือนกัน      แล้วพากันไปเที่ยวแหล่งอบายมุข  กลับบ้านผิดเวลา  บิดา มารดาถามว่า เหตุไฉนจึงกลับบ้านเช้า      เขาตอบว่าไปบ้านเพื่อน  เป็นตัวอย่าง